Düşüncelerimiz, davranışlarımız ve nihayetinde kurduğumuz toplum, bu sınırların ürünüdür. Bu nedenle insanın dönüşümü, önce kabullerinde başlar.
Kur'an bu dönüşümü sadr kavramı üzerinden anlatır. Sadr, bir şeyin ön tarafı, başlangıcı, merkezi ve öne çıkan kısmıdır. Aynı kökten gelen masdar ise "kaynak" ve "çıkış noktası" anlamına gelir. Bu anlam ilişkisi içinde sadr, insanın niyetlerinin, kabullerinin, idrakinin ve yönelişlerinin doğduğu iç merkez olarak okunabilir. Tohumun toprağı yararak filiz vermesi nasıl içindeki hayatın açığa çıkmasıysa, insanın sadrı da hakikatin filizlendiği yerdir.
Bu nedenle Kur'an, hidayeti sadrın açılmasıyla ilişkilendirir:
"Kim hidayeti ister ve ona yönelirse, Allah onun göğsünü İslam'a açar." (En'âm, 6:125)
Burada hidayet, hakikati arama iradesi; İslam ise barışa, güvene ve hakikatle uyuma yöneliş olarak okunabilir. Göğsün açılması, sadrda saklı bulunan idrakin ve hakikati kabul etme kapasitesinin genişlemesidir. Daralma ise insanın kendi kabullerine kapanması, yeni anlamlara karşı kendini kilitlemesi ve böylece yaşayabileceği hayatı kendi elleriyle daraltmasıdır.
Hz. Musa'nın duası bu sürecin devamıdır: "Rabbim! Göğsümü genişlet." (Tâhâ, 20:25)
Bu dua, bilgiden önce kapasite istemektir. Sadrdaki idrak kaynağının açılmasını, hakikati taşıyabilecek bir bilinç genişliğine ulaşmayı dilemektedir. Çünkü büyük görevler, yalnızca bilgiyle değil; geniş bir idrak, sağlam bir anlam dünyası ve güçlü bir sorumluluk bilinciyle yerine getirilebilir. Nitekim duanın devamındaki "İşimi kolaylaştır", "Dilimdeki düğümü çöz" ve "Sözümü anlasınlar" ifadeleri, genişleyen sadrın eyleme, iletişime ve toplumsal etkiye dönüştüğünü gösterir.
Fakat sadrın açılması tek başına yeterli değildir. Bilinçte doğan hakikatin hayatın bütün alanlarına taşınması gerekir. İşte bu noktada Kur'an'ın salât kavramı belirleyici hâle gelir. Salât, yalnızca belirli vakitlerde yerine getirilen bireysel bir ibadet değil; sadrda doğan hakikatin hayat içinde ayakta tutulması, bireyin ve toplumun hakikat, adalet ve ortak iyilik etrafında organize olmasıdır.
Bu yüzden Kur'an şöyle buyurur: "Sana vahyedilen Kitab'ı oku ve salâtı ikame et. Şüphesiz salât fahşâdan ve münkerden alıkoyar." (Ankebût, 29:45)
Ayet, salâtın gerçek sonucunu bildirir. Eğer salât insanı kötülükten, haksızlıktan ve bozulmadan alıkoymuyorsa, sorun ayetin vaadinde değil; salâtın hayatı kuşatan bir düzen olarak ikame edilmemesinde aranmalıdır. Çünkü sadrda doğan hakikat, organizasyona dönüşmediğinde dağılır; potansiyel üretime değil, israfa dönüşür.
Kur'an'ın şu sorusu da bu düşünceyi tamamlar: "Allah'ın arzı geniş değil miydi?" (Nisâ, 4:97)
Bu soru yalnızca coğrafi bir genişliği değil, insanın önüne açılan imkân alanlarını da hatırlatır. Allah'ın arzı geniştir; dar olan çoğu zaman insanın kabulleridir. Kabuller yenilendiğinde sadr açılır; sadr açıldığında bilinç genişler; bilinç genişlediğinde yeni yollar, yeni ilişkiler ve yeni organizasyonlar mümkün hâle gelir. Hicret de bu anlamda yalnızca bir yer değiştirme değil; daralmış kabullerden hakikatin açtığı geniş hayata geçiştir.
İnsanın ve medeniyetlerin yolculuğu bu nedenle aynı ilkeye dayanır. Önce kabul oluşur. Sonra hakikat karşısında sadr açılır ve bilinç genişler. Sonunda ise bu genişlik salât ekseninde adalet, hikmet ve ortak iyilik etrafında organize edilerek kültüre ve medeniyete dönüşür.
Dar kabuller dar hayatlar üretir. Genişleyen sadr, genişleyen bir bilinç doğurur. Hakikatle genişleyen bilinç ise salâtla düzene, düzen de medeniyete dönüşür.