Belki de yanlış yerden soruluyor ve yanlış yerde aranıyor. Çünkü mesele hakikatin kaç tane olduğu değil, nasıl göründüğü meselesi.
Işık tektir. Ama camdan geçtiğinde renklere ayrılır. Kaynak değişmez, kırılma açısı değişir. Hakikat de böyledir: tek bir kaynaktan çıkar, çoklu algılarda çoğalır.
Sezgi, ilham, deneyim, akıl, yorum… Bunlar ayrı hakikatler değildir. Bunlar aynı birliğin farklı perdelerden yansıyan renkleridir. Birey bu resmin neresinde ise o renk ile perdelidir.
Sorular hep aynı yerden geliyor: Hangi sezgi hakikattir, hangisi gürültü? Hangi ilham evrenseldir, hangisi psikolojik? Hangi deneyim kaynaktır, hangisi yorum? Bizim konumumuz nedir?
Belki de sorun soruda. Çünkü bu ayrımlar nesnede değil, algılayandadır.
Söz aynı söz olabilir, ama kulaklar aynı değildir. Işık aynı ışıktır, ama kırılma açıları farklıdır. Yargı merciileri de aynı değer yargıları ile karar vermiyor.
Birinin ak dediğine diğeri kara, birinin hakkım dediğine diğeri..., sezgi dediğine diğeri gürültü der. Birinin ilham dediği başkasına kuruntu gibi gelir. Birinin deneyim dediği, diğerine göre sadece yorumdur.
Hakikat değişmemiştir. Algı derinliği değişmiştir.
Bu yüzden anlam nesnede sabit değildir;
algılayanda doğar. Hakikat taşınır,
ama anlam inşa edilir. Bilgi ayırır.
Anlam birleştirir. Mesele anlayanla birleşmede.
Modern insanın krizi burada başlıyor:
Her şeyi ölçmeye çalışıyor ama her şey ölçüyle var olmuyor. Her şeyi kanıtlamak istiyor ama her şey kanıt rejimine ait değil. Her şeyi sınıflandırıyor ama her şey sınıf değildir.
Bazı şeyler kaynak değildir, yansımadır.
Bazı şeyler veri değildir, tecrübedir. Bazı şeyler bilgi değildir, anlamdır. Ve bu her insanda farklı işler.
Ve insan, bu çoklu yansımaların ortasında duran tek varlıktır: Birliğin sesini duyar, onu kendi diliyle anlar,
kendi aklıyla yorumlar, kendi bilinciyle taşır.
Hakikat tektir. Anlam çoğuldur. Ve bütün insanlık tarihi, bu ikisi arasındaki gerilimden ibarettir.
Belki de mesele “hangisi doğru?” değil, “sen hangi derinlikten – katmandan dinliyorsun?” meselesidir.
Çünkü perde aynı perde. Işık aynı ışık. Renkler farklı.