Bu yüzden bayramı anlamak, aynı zamanda toplumun nasıl bir arada durduğunu anlamaktır.
Şehirleşme bu noktada belirleyici bir kırılma üretmiştir. Geleneksel toplumlarda insanlar aynı köyün, aynı boyun, aynı geniş ailenin içinde yaşarken; şehirleşme ile birlikte insanlar aynı mekânda ama farklı hayatlarda yaşamaya başlamıştır. Fiziksel yakınlık artmış, sosyal yakınlık zayıflamıştır. Bu dönüşüm, bayramların işlevini daha da önemli hâle getirmiştir.
Türk toplumunda bayramlar iki ana eksende şekillenmiştir: dini bayramlar ve milli bayramlar.
Dini bayramlar –Ramazan ve Kurban– bireyin toplumla ve inançla bağını yeniden kurduğu zamanlardır.
· Ramazan Bayramı, paylaşmanın, affetmenin ve insan olma bilincinin toplumsallaştığı bir dönemdir.
· Kurban Bayramı ise fedakârlık, teslimiyet ve dayanışma fikrini güçlendirir.
Bu bayramlar, şehirleşmenin ürettiği yalnızlık karşısında aileyi, akrabalığı ve komşuluğu yeniden görünür kılar. İnsanlar aynı apartmanda yaşasalar bile bayram vesilesiyle birbirine yaklaşır.
Milli bayramlar ise ortak kimlik ve siyasal birlik sağlamasının yanında toplumun ortak kader bilincini temsil eder.
· 23 Nisan: egemenliğin millete ait olduğunun ilanı
· 19 Mayıs: bağımsızlık ve yeniden doğuş iradesi
· 30 Ağustos: askeri ve varoluşsal zafer hafızası
· 29 Ekim: devletin ve yurttaşlık bilincinin kuruluşu
Bu bayramlar, şehirleşmenin getirdiği parçalanmış kimlikleri ortak bir "millet olma" bilincinde birleştirir. Birey, yalnızca aileye değil, daha geniş bir siyasal topluluğa ait olduğunu bu günlerde yeniden hatırlar. Milli bayramlar, modern toplumun "ortak biz" duygusunu üretir.
İslam öncesi Türk toplumlarında bayramların temelinde doğa ile uyum vardı. Nevruz ve toy geleneği, insanın doğa döngüsüyle bütünleştiği ritüellerdi. Toplumsal birlik, doğanın ritmiyle senkronizeydi. Toy, aynı zamanda zafer sonrası (bugünkü 30 Ağustos gibi) ve yeni lider seçimi (bugünkü 29 Ekim veya 23 Nisan gibi) törenlerinin prototipidir. Ne var ki şehirleşme ve İslam’ın kurumsallaşmasıyla toy, dini bayramların gölgesinde kalmış; milli bayramlar ise cumhuriyetle birlikte toy ruhunu yeniden canlandırmıştır.
Şehirleşme ile birlikte bu doğa temelli birlik çözülmüş, yerini hukuk, din ve vatandaşlık temelli birlik modelleri almıştır. Bu dönüşümde dini bayramlar manevi birlik üretmiş, milli bayramlar siyasal birlik üretmiş, modern şehir ise mekânsal birlik yaratmış ama duygusal bağları zayıflatmıştır.
İslam sonrası düşünce geleneğinde tasavvuf, doğadan kopuşun yarattığı boşluğu içsel bir birlik fikriyle telafi etmiştir. İnsan artık doğa ile değil, kendi iç dünyasıyla ve varlıkla ilişki kurmaya yönelmiştir. Bu da bayramın anlamına yeni bir katman eklemiştir: içsel arınma ve varoluşsal birlik.
Bugün şehirleşmenin ileri aşamasında bayramlar, çoğu zaman tatil, trafik ve tüketim döngüsüne indirgenmektedir. Fiziksel yakınlık sürerken, duygusal ve toplumsal bağlar zayıflamaktadır. Aynı şehirde yaşayan insanlar bile birbirine yabancılaşabilmektedir. Bu durum, bayramın temel işlevini tehdit etmektedir.
Bayramlar dini, milli, geleneksel gibi farklı anlam katmanlarına sahip olsa da ortak bir merkezde birleşir: İnsanı yeniden insana bağlamak.
Asıl mesele ekonomik refah değil, doğal ve toplumsal bağdır. Çünkü asıl yoksulluk parasızlık değil, bağsızlıktır. Bu nedenle bayramlar, modern şehir hayatında yalnızca bir gelenek değil; toplumsal çözülmeye karşı en güçlü ortak hafıza alanlarından biridir. Bayramı yaşatmak, aslında toplumu yaşatmaktır.