Doğu Akdeniz'de son yıllarda keşfedilen zengin doğalgaz rezervleri (İsrail, Mısır, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi ve Lübnan sahalarında olduğu gibi), bölgedeki kıta sahanlığı ve deniz yetki alanları sorununu yeniden dünya gündemine taşıdı. Türkiye’nin kendi yetki alanlarında başlattığı sismik araştırma ve sondaj faaliyetleri, Yunanistan ile olan gerilimi tırmandırdı
Doğu Akdeniz'de son yıllarda keşfedilen zengin doğalgaz rezervleri (İsrail, Mısır, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi ve Lübnan sahalarında olduğu gibi), bölgedeki kıta sahanlığı ve deniz yetki alanları sorununu yeniden dünya gündemine taşıdı. Türkiye’nin kendi yetki alanlarında başlattığı sismik araştırma ve sondaj faaliyetleri, Yunanistan ile olan gerilimi tırmandırdı. Avrupa Birliği ve özellikle Fransa’nın Yunanistan’a açık destek vermesiyle tansiyon daha da yükseldi. Yunanistan’ın karasularını 6 milden 12 mile çıkarma yönündeki söylemleri karşısında Türkiye, Ege'de böyle bir adımın "savaş nedeni" (casus belli) sayılacağını net bir şekilde vurguladı. Bu anlaşmazlıkların tam merkezinde ise Ege adaları ve Türkiye kıyısına sadece 2 kilometre uzaklıktaki Meis Adası’nın kıta sahanlığı iddiaları yer almaktadır.
Meis ve On İki Ada’yı Nasıl Kaybettik?
Bu sorunun cevabı 20. yüzyılın başındaki büyük siyasi çalkantılara dayanmaktadır. İtalya, 1911 yılında Osmanlı toprağı olan Trablusgarp’ı işgal etmeye başladı. Bölgede düzenli bir Osmanlı ordusu bulunmadığı gibi, devletin deniz yoluyla ordu gönderecek gücü ve imkânı da yoktu. Tarihimizde çok iyi bilindiği üzere; aralarında Mustafa Kemal Bey ve Enver Bey’in de bulunduğu bir grup vatansever subay, gizlice bölgeye giderek yerel halkı İtalyan işgaline karşı örgütlemeye çalıştı.
Trablusgarp’ta direniş sürerken İtalyanlar, baskıyı artırmak amacıyla Meis dışındaki On İki Ada’yı işgal ettiler. Hatta İtalyan donanmasına bağlı savaş gemileri Çanakkale Boğazı’na kadar gelerek kıyıları bombaladı. Ne yazık ki Osmanlı Devleti’nin o dönemde Ege’de buna karşılık verebilecek bir deniz gücü mevcut değildi. On İki Ada’nın elimizden çıkış süreci de böylece başlamış oldu.
Türk-İtalyan Savaşı, 18 Ekim 1912 tarihinde İsviçre’nin Lozan kentinin Ouchy (Uşi) semtinde imzalanan ve "Uşi Antlaşması" olarak bilinen anlaşma ile sona erdi. Buna göre Osmanlı Devleti Trablusgarp’taki askerlerini geri çekecek, karşılığında İtalyanlar da işgal ettikleri On İki Ada’yı Osmanlı'ya iade edecekti. Ancak İtalyanlar, bölgede hâlâ bazı Osmanlı subaylarının bulunduğu bahanesiyle adaları boşaltmadılar. Hemen ardından patlak veren Balkan Savaşları, adalardaki İtalyan işgalinin kalıcılaşmasına zemin hazırladı. Bu süreçte Yunan donanması da Orta ve Kuzey Ege’deki diğer adaları Osmanlı’nın elinden aldı. Kısa süre sonra başlayan I. Dünya Savaşı ise dengeleri tamamen değiştirdi ve On İki Ada İtalyan kontrolünde kaldı.
İkinci Balkan Savaşı’nın ardından Yunanistan ile 14 Kasım 1913’te imzalanan Atina Antlaşması ile taraflar Londra Antlaşması hükümlerine uymayı kabul etti. Buna göre; Boğazönü Adaları’ndan Gökçeada, Bozcaada ve Tavşan Adası ile Akdeniz’deki Meis Adası hariç, Yunan işgali altındaki adalar Yunanistan’a verilecek, On İki Ada ise İtalya’da kalacaktı.
Kurtuluş Savaşı'ndan büyük bir zaferle çıkan Türkiye, 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Barış Antlaşması ile Misak-ı Millî sınırları içindeki topraklarının büyük kısmını kurtarmış, kapitülasyonları kaldırmış ve tam bağımsızlığını tescil ettirmişti. Ancak On İki Ada ve I. Dünya Savaşı sırasında Fransızların işgal edip sonrasında İtalya'ya devrettiği Meis Adası, Lozan'ın 15. maddesi gereği hukuken İtalya egemenliğinde kaldı. Türkiye Bozcaada, Gökçeada ve Tavşan Adası’nı alabilmiş, fakat savaşın galip devletlerinden biri olan İtalya'nın elindeki diğer adaları geri alamamıştı.
II. Dünya Savaşı Sonrasında Adaları Alabilir miydik?
II. Dünya Savaşı’ndan mağlup çıkan İtalya, On İki Ada ve Meis’ten çekilmek zorunda kaldı. Peki, bu süreçte adaları geri alabilir miydik?
Türkiye savaş boyunca izlediği denge siyaseti gereği tarafsız kalmıştı. Yunanistan ise Mihver devletleri tarafından işgal edilmiş ve savaş sonunda galip Müttefik devletler safında yer almıştı. 1943 yılında Almanlar, adaların kontrolünü Türkiye’ye devretmeyi teklif etse de Ankara, ülkeyi yıkıcı bir dünya savaşının içine sokmamak için bu teklifi reddetti. Savaş bittiğinde ise Türkiye, Sovyetler Birliği’nin toprak ve boğazlar üzerindeki ağır tehditleri altındaydı ve Batı blokuyla birlikte hareket ederek kendini koruma mücadelesi veriyordu.
Nihayetinde 10 Şubat 1947’de imzalanan Paris Barış Antlaşması ile İtalya, On İki Ada ve Meis’i silahsızlandırılmak şartıyla Yunanistan’a devretti.
Tarihi açıdan bakıldığında; Türkiye’nin Paris Barış Konferansı sürecinde daha aktif bir diplomasi izleyerek en azından Anadolu ana karasına çok yakın olan Meis gibi adalar üzerinde hak iddia etmesi tartışılan bir konudur. Dönemin Cumhurbaşkanı İsmet İnönü yönetiminin, Sovyet tehdidi ve savaş sonrası konjonktür nedeniyle bu konuda temkinli davrandığı görülmektedir.
Büyük Önder Mustafa Kemal Atatürk’ün "Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesi, pasif bir bekleyiş değil, aksine aktif ve kararlı bir diplomasiyi ifade ediyordu. Atatürk, savaşmadan ama ince ve kararlı bir diplomasi yürüterek 1936’da Montrö Sözleşmesi ile Boğazların tam egemenliğini sağlamış, aynı kararlılıkla Hatay’ın anavatana katılmasının önünü açmıştı. Türkiye’nin en büyük talihsizliği Atatürk’ün erken vefatıdır. Şahsi kanaatim odur ki Atatürk hayatta olsaydı, o eşsiz diplomatik dehasıyla en azından kıyılarımıza bitişik olan adaları ve Meis’i Türkiye’ye kazandırabilir, bugün yaşadığımız gerilimlerin önüne geçebilirdi. Elbette tarihi geri döndüremeyiz; ancak geçmişten ders alarak bugünün şartlarında hareket etmek zorundayız.
Meis Adası'nı Geri Alabilir miyiz?
Medyada yer alan bazı görüşlere göre; 1947 Paris Barış Antlaşması'nda Türkiye’nin taraf olmaması ve imza koymaması sebebiyle ve ayrıca Yunanistan’ın adaları antlaşma şartlarına uymayarak silahlandırması nedenleriyle Türkiye’nin Meis dahil bazı adaları geri alabileceği ifade edilmektedir.
Uluslararası hukuk ve mevcut diplomatik gerçeklikler çerçevesinde Türkiye’nin 1947 Paris Barış Antlaşması'na dayanarak Meis Adası'nın egemenliğini doğrudan geri alması hukuken mümkün görünmemektedir. Bunun temel nedenleri şunlardır:
Lozan ile Vazgeçilen Haklar: Türkiye, Lozan Antlaşması ile On İki Ada ve Meis üzerindeki tüm hak ve unvanlarından İtalya lehine feragat etmiştir.
İhlalin Hukuki Sonucu: Uluslararası hukukta bu tür bir şart ihlalinin olağan yaptırımı, toprağın el değiştirmesi değil; ihlali yapan devletin (Yunanistan'ın) silahları geri çekmeye ve antlaşma şartlarına uymaya zorlanmasıdır.
Ancak Yunanistan'ın adaları silahlandırması, Türkiye'ye bu adaların egemenliğini tartışmaya açma ve silahsızlandırılmasını talep etme yönünde güçlü bir hukuki zemin sunmaktadır. Türkiye bu tezleri doğrudan adayı ilhak etmek için değil, diplomatik ve hukuki bir koz olarak kullanmaktadır:
Kıta Sahanlığı ve MEB Tezini Çürütme: Türkiye, egemenliği tartışmalı ve silahsızlandırılmış statüdeki adaların kıta sahanlığı ve Münhasır Ekonomik Bölge (MEB) üretemeyeceğini uluslararası platformlarda savunmaktadır.
Birleşmiş Milletler Nezdinde Kayıt: Türkiye, Yunanistan'ın silahlandırma ihlallerini Birleşmiş Milletler'e (BM) gönderdiği resmî mektuplarla kayıt altına alarak uluslararası kamuoyunda Yunanistan'ın "hukuka uymayan taraf" olduğu algısını güçlendirmektedir.
Meşru Müdafaa Hakkı: Adaların Türkiye kıyılarına çok yakın bir noktada silahlandırılması, Ankara'ya uluslararası hukuktan doğan güvenlik ve meşru müdafaa tedbirleri alma hakkı vermektedir.
Hukuksuzluk ve "Mavi Vatan" Gerçeği
Bugün Yunanistan, arkasındaki siyasi desteklere güvenerek 7,3 kilometrekarelik küçücük bir ada olan Meis’in, ana kara kadar kıta sahanlığı ve Münhasır Ekonomik Bölge (MEB) üretebileceğini iddia etmektedir. Bu tezle, Akdeniz ve Ege’de yaklaşık 1.870 kilometre kıyı şeridine sahip olan Türkiye’yi kendi kıyılarına hapsetmeye çalışmaktadır. Uluslararası deniz hukukunun temel ilkelerinden olan "hakkaniyet" ve "coğrafyanın üstünlüğü" prensiplerine tamamen aykırı olan bu iddiaların kabul edilmesi mümkün değildir. Üstelik Yunanistan, 1947 Paris Antlaşması'nı açıkça ihlal ederek Meis dahil pek çok adayı silahlandırmaya devam etmektedir. Türkiye, "Mavi Vatan" doktrini çerçevesinde denizlerdeki hak ve menfaatlerini kararlılıkla korumak zorundadır.
Özetle Mevcut Durum ve Temennimiz
Savaş gibi olağanüstü bir durum yaşanmadığı sürece, barışçıl diplomasi ve uluslararası mahkemeler yoluyla Meis Adası'nın Türkiye topraklarına katılması gerçekçi bir senaryo değildir. Ancak Türkiye'nin elindeki bu hukuki argümanlar, Yunanistan'ın Doğu Akdeniz ve Ege'deki maksimalist deniz yetki alanı iddialarını engellemek için çok güçlü bir savunma kalkanı oluşturmaktadır.
En büyük temennimiz; Doğu Akdeniz ve Ege’deki bu yetki alanı meselelerinin gerilim ve çatışma yerine, uluslararası hukuk ve hakkaniyet çerçevesinde, iki komşu ülke arasında barışçıl müzakerelerle çözüme kavuşturulmasıdır.