Güneş doğudan doğar. Bu sözü yalnızca güneşin doğuş yönünü belirten astronomik bir gerçek olarak mı anlamalıyız? Yoksa güneşten maksat ışık, ışıktan maksat aydınlanma, aydınlanmadan maksat da insanlığın bilgi ve uygarlık birikimi midir?
Güneş doğudan doğar. Bu sözü yalnızca güneşin doğuş yönünü belirten astronomik bir gerçek olarak mı anlamalıyız? Yoksa güneşten maksat ışık, ışıktan maksat aydınlanma, aydınlanmadan maksat da insanlığın bilgi ve uygarlık birikimi midir?
İnsanlık tarihine baktığımızda ışığın izini doğuda görürüz. Mezopotamya’da başlayan yazı, matematik ve astronomi birikimi; Anadolu’da şekillenen inançlar, mimari, sanat ve düşünce gelenekleri, insanlığın ortak kültürel hafızasını oluşturmuştur. Bu coğrafyalar yalnızca kendi uygarlıklarını kurmamış, çevrelerindeki toplumların düşünce dünyasını da derinden etkilemiştir.
Anadolu bu bakımdan sıradan bir geçiş güzergâhı değildir. Doğu ile Batı’nın, Asya ile Avrupa’nın, farklı inanç ve düşünce geleneklerinin buluştuğu bir uygarlık alanıdır. Göbeklitepe’den Çatalhöyük’e, Hititlerden Urartulara, Friglerden Lidyalılara ve İyonlara uzanan tarih, bu toprakların insanlık birikimindeki yerini açıkça gösterir.
Özellikle İyonya, bu ilişkinin anlaşılması bakımından önemlidir. Miletos, Efes ve diğer Batı Anadolu kentlerinde gelişen düşünce hayatı, Mezopotamya, Mısır ve Anadolu’nun bilgi birikiminden bağımsız değildi. Thales, Anaksimandros ve Herakleitos gibi düşünürlerin yaşadığı bu coğrafyada insan, doğayı ve evreni mitolojik anlatıların ötesinde sorgulamaya başladı. Bu dönüşüm, yalnızca Yunan dünyasının değil, insanlık düşüncesinin de önemli eşiklerinden biriydi.
Kıta Yunanistan’a baktığımızda da benzer bir kültürel etkileşimin izlerini görürüz. Anadolu, Mezopotamya ve Doğu Akdeniz dünyasında oluşan mitolojik anlatılar, tanrı tasavvurları, sanat anlayışları ve teknik bilgiler Ege dünyasına taşınmış, burada yeni biçimler kazanmıştır. Yunan uygarlığı bu birikimi kendi toplumsal ve düşünsel koşulları içinde yeniden yorumlamıştır.
Öyleyse uygarlık tarihini birbirinden kopuk toplumların başarı öyküleri olarak okumak ne kadar doğrudur? Bir uygarlığın diğerinden aldığı bilgi ve birikimi görmezden gelerek kendisini tek başına var etmiş gibi sunması, tarihin bütünlüğünü bozmaz mı?
Bugün Zeugma mozaiklerine baktığımızda bile bu ortak kültürel hafızanın izlerini görürüz. Mitolojik sahneler ve geometrik semboller; Roma sanat anlayışı, Anadolu’nun yerel gelenekleri ve Doğu Akdeniz’in kültürel ilişkileri aynı zeminde buluşur. Bir mozaiğin taşları nasıl bir araya gelerek bütünü oluşturuyorsa, uygarlıklar da birbirlerinden aldıkları parçalarla insanlığın ortak kültürünü oluşturur.
Güneşin doğudan doğduğunu söylemek, yalnızca bir yönü değil, bir hafızayı işaret etmektir. Göbeklitepe’den Sümer’e, Asur’a, Mısır’a ve Hitit’e kadar uzanan, bugün hâlâ Ortadoğu olarak anılan bölgenin merkezi olması bu temeli göstermektedir.
Anadolu’nun uygarlık tarihindeki yerini yeniden düşünmemiz ve ona sadece insanlık olarak değil bilim ve teknik açısından da ele almamız gerekiyor. Çünkü bu topraklar yalnızca geçmiş uygarlıkların kalıntılarını barındıran bir açık hava müzesi değildir. İnsanlığın ortak düşünce ve kültür mirasının oluştuğu, taşındığı ve yeniden biçimlendiği bir hafızadır.
Bugün bilimin ışığı tüm dünyayı sarmış olsa da, insanın duygu ve düşüncelerinin en coşkulu biçimde yeşerdiği yer hâlâ Ortadoğu coğrafyasıdır. Bu durum, bir yönüyle jeolojik bir altyapıya dayanır.
Güneş doğudan doğar, fakat ışık doğuya ait değildir. Anadolu’dan Yunan’a, oradan Avrupa’ya taşınan uygarlık birikimi de bir coğrafyanın mülkü değildir. Nitekim Kur’an, Nûr Suresi’nin 35. ayetinde Allah’ın nurunu anlatırken “ne doğuya ne batıya ait” ifadesini kullanır. Belki de uygarlığın hakikati budur: Işık bir yerde görünür olur ama hiçbir coğrafyayla sınırlanamaz.