Uygar olmak ne demektir? Çağdaş olmak ne demektir? Teknolojiye sahip olmak mı? Doğaya daha fazla hükmetmek mi? Daha fazla üretmek, tüketmek ve yönetmek mi?
Bugün “uygarlık” dediğimiz şey çoğu zaman insanın çevresini kullanma gücüyle ölçülüyor. Akıllı insan ise çevresindeki imkânları en verimli kullanan insan olarak görülüyor. Fakat burada ciddi bir sorun var: İnsanı ve doğayı kullanabilmek gerçekten zekânın göstergesi midir?
Bir insan başkalarını kendi çıkarı için daha ustaca kullanabiliyorsa ona akıllı diyebilir miyiz? Belki diyebiliriz. Ama bu, onun uygar olduğunu göstermez. Çünkü zekâ, gücü artırabilir; fakat gücün nasıl kullanılacağını tek başına belirlemez.
İnsanlık tarihi bize bunu defalarca gösterdi. İnsan aklı geliştikçe yalnızca iyilik yapma kapasitesi değil, yıkma kapasitesi de gelişti. Teknoloji ilerledi; fakat teknolojiyle birlikte savaşların, sömürünün ve doğaya verilen zararın ölçeği de büyüdü. Demek ki uygarlık yalnızca “ne kadar güçlüyüz?” sorusuyla ölçülemez.
Belki asıl soru şudur: “Sahip olduğumuz gücü kullanırken kendimizi sınırlayabiliyor muyuz?” Buradan insan davranışlarının siyasi boyutuna geçiyoruz. İnsan yalnız yaşamaz. Bir devletin, hukukun, ekonominin, eğitimin ve kültürün içinde yaşar. Dolayısıyla siyasi idarelerin belirlediği hedefler de insan davranışlarını biçimlendirir.
Dindar bir yönetim bunu dinî değerler üzerinden yapabilir. Laik bir yönetim hukuk, yurttaşlık, eğitim, ekonomi veya siyasi ideoloji üzerinden yapabilir. Sistemler farklı olabilir; fakat ortak bir gerçek vardır: Her siyasi düzen, belirli bir insan tipi ve belirli davranışlar üretmeye çalışır. Burada mesele artık “Beni kim yönetiyor?” sorusundan daha derindir. Asıl soru: “Benim ne isteyeceğimi kim belirliyor?”
Çünkü insanın davranışlarını yalnızca yasalar belirlemez. Eğitim, reklam, medya, ekonomi, toplumun beklentileri ve siyasal hedefler de insanın arzularını biçimlendirir. İnsan bazen kendi isteği sandığı şeyi aslında kendisine öğretilmiş olduğu için ister. İşte özgürlük sorunu burada başlar.
Özgür insan, hiçbir etkiden bağımsız yaşayan insan değildir. Böyle bir insan zaten mümkün değildir. İnsan toplumun, kültürün, tarihin ve ilişkilerin içinde yaşar. Özgür insan, kendisini etkileyen güçlerin farkında olan insandır. Neden istediğini sorgulayabilen, kendisine sunulan her hedefi sorgusuz kabul etmeyen ve gerektiğinde “hayır” diyebilen insandır.
Bu nedenle uygarlığın ölçüsünü yeniden düşünmek gerekiyor. İlkel insan, gücü yettiğini kullanır. Akıllı insan, daha etkili kullanmanın yolunu bulur. Uygar insan ise kullanabileceği hâlde her şeyi kullanmamayı bilir. Ve özgür insan bir adım daha ileri gider: “Ben bunu gerçekten istediğim için mi yapıyorum, yoksa benden bunu istemem mi bekleniyor?” Belki özgürlüğün başladığı yer tam olarak burasıdır. Çünkü insanın en derin esareti, zincirlerinin farkında olmamasıdır. Gerçek uygarlık ise belki de insanın hem başkasını hem doğayı hem de kendisini araç hâline getirmekten vazgeçebildiği noktada başlar.