İnsan, unutmayı hep eksiklik gibi gördü; ama unutmanın karanlık yüzünde bereket (hatırlanacak olanlar) saklı. Mitolojinin Lethe ırmağı, ruhların hafızasını silen o sisli akıntı, aslında insan bilincinin çalışma biçimini önceler. Çünkü unutmak, yalnızca geçmişi kaybetmek değil; özün üzerinin katman katman örtülmesi.
Lēthē gizlenme, örtülme, gözden kaybolmadır; onun olumsuzu olan alētheia ise hakikat. Yani hakikat dediğimiz şey, unutmanın perdesi kalkmış bir açıklıktır. İnsan çoğu zaman bu açıklığın ters tarafında yaşar. Kendine biçilen rolleri, isimleri, unvanları, toplumsal kostümleri “ben” sanarak özünü bir sis tabakasının ardına iter. Kişi ismine ve bedeninin dış görünüşüne tutundukça, kendi kendiliğinin o sessiz kaynağını unutur.
Bu unutuşu yalnız bilinçte değil, bedende de izleyebiliriz. Beynin hafızayı kodlayan yapıları olan hipokampus ve prefrontal korteks, mitolojik anlamda küçük Lethe’ler gibi çalışır. Çok olanı eler, gereksiz bulduğunu çöpe atar, yeni olanla eskiyi yer değiştirir. Uyku, hafızayı düzenleyen ve çözen o gece içi akıntısıyla tam bir Lethe kapısıdır. Unutmak, burada bir kusur değil, bilincin hafiflemek için kullandığı teknik.
Dini anlatımlarda ise her eylem bir kayıt altındadır; meleklere yazılır, gece birey kendi yaptıklarını hatırlayıp tevbe etmezse, bu fiiller amel defterine kaydedilir. İnsan hatırladıkça sorumluluk kazanır, unutunca ise kayıt devam eder; hatırlamak ve sorumluluk üstlenmek, ruhun kendi özüne dönmesiyle mümkün olur.
İşin ilginç yanı, bu unutma dinamiğinin biyolojinin en temel düzeyinde de karşımıza çıkması. Sperm, bedenin dev düzeninin içinden kopar ve çıktığı kaynağın hiçbir bilincini taşımaz. Genetik geçmişi sırtında, ama farkındalığı sıfır. İçinde bütün bir soy zincirinin sesi var ama o sesi duymadan hareket eder. Kökü taşır ama kökünü bilmez. Bu bilinçsizlik, mitolojik anlamda yeni bir yazgının kapısını açan bir unutuşa benzer. Sperm de, tıpkı Lethe’den geçmiş bir ruh gibi, geçmişsiz bir başlangıç taşır. Unutma burada bir kayıp değil; yeni bir hayat ihtimalinin şartı.
Bütün bu örnekler, insanın varoluşunda bir temel gerçeğe işaret ediyor: unutma, özün üzerine çöken sis değil; bazen özün kendini gösterme biçimi. İnsan kendisine dair en temel tanıklığı unutuyor çünkü bilincin akışı, biçimlere tutunmayı daha kolay buluyor. Oysa isim, fotoğraf, rol… bunlar hikâyedir. Hikâyeyi anlatan o sessiz farkındalık ise çoğu zaman Lethe’nin kıyısında oturur; unutulan tam da odur.
Mitoloji, nörobilim ve biyolojinin buluştuğu yerde aynı sezgi yatıyor: unutma, bir boşluk üretir; bu boşlukta yeni bir anlamın, yeni bir bilincin, yeni bir hayatın filizlenme imkânı vardır. İnsan hem hatırlayan hem unutan bir varlık değil yalnızca; unutarak hatırlayan, hatırlayarak unutan bir varlıktır. Unutmanın bu tuhaf döngüsü, insanı hem kendinden uzaklaştırır hem kendine geri getirir.
Denemenin ucu burada kapanmaz. Lethe’nin suları, insanın kendi iç akıntılarıdır. Bu akıntının içinde kaybolmak da mümkündür, akıntının kıyısında kendi sessiz kaynağını duymak da.
Aslolan ise bu nehrin yansıması olan varoluşu sevgi nefesiyle dalgalandırmakla coşturmaktır.