“İnsan-ı kâmil, kâinatın kalbidir.” Bu söz, insanın kâinat içindeki yerini ve anlamını sorgulamaya çağırır. İnsan neden vardır? Kâinatla ilişkisi nedir? Kâinatın milyarlarca yıllık oluşum sürecinde ortaya çıkan insan, yalnızca bu büyük varlığın küçük bir parçası mıdır, yoksa bütün bu oluşumun kendisinde anlam kazandığı varlık mıdır?
Kâinatın oluşumuna bilimsel ifade ile baktığımızda gazların ve tozların bir araya gelmesi; değişimi ve dönüşümü ile yıldızların, gezegenlerin, elementlerin ve yaşamın birbirini izleyen süreçlerle meydana geldiğini görürüz. Dini söyleme göre de insan bedenibu oluşumun dört unsurunun turu olarak ifade edilir.
İnsanı diğer varlıklardan ayıran önemli bir özellik vardır: İnsan, içinde bulunduğu kâinatı tanıyabilir, düşünebilir, anlamlandırabilir ve onun imkânlarını kullanabilir.
İnsan, kâinatın kendisinden meydana getirdiği ve yine kendisini tanımak için imkân sunduğu bir varoluş biçimidir. Kâinat insanı besler, insan kâinatı anlamlandırır. Biri diğerinin hem ürünü hem de devamıdır. Bu karşılıklı beslenme, varoluşun sürekliliğini sağlayan döngünün bir parçasıdır.
Tasavvuf düşüncesinde insan küçük âlem, kâinat büyük âlem olarak tanımlanır. İnsan-ı kâmil ise bu ilişkinin en ileri ifadesidir. İnsan-ı kâmili âlemin ruhu ve kâinatın kalbi olarak değerlendirilir. Kalp, burada bir organ olmanın ötesinde, bütünün kendisini tanıdığı ve idrak ettiği merkezdir. İnsan kâinatın maddesini bedeninde, yaşamını kendi varoluşunda, anlamını ise bilincinde taşır.
Kur'an'da kalp, insanın akletmesi, anlaması ve hakikati fark etmesiyle ilişkilendirilir. Hac suresinin 46. ayetinde yeryüzünde dolaşıp kendileriyle akledecekleri kalplere sahip olmayan insanlardan söz edilir. Şuarâ suresinde Allah'ın huzuruna temiz bir kalple gelmenin önemi vurgulanır. Hadîd suresinde ise iman edenlerin kalplerinin Allah'ı anmakla yumuşaması istenir. Bu anlatımlarda kalp, insanın bilgiyi nasıl idrak ettiğini ve bu idrakin yaşamına nasıl yansıdığını gösterir.
Hz. Peygamber'e atfedilen kalple ilgili hadis de insanın iç dünyasıyla bütün varlığı arasındaki ilişkiyi anlatır. Kalbin düzelmesi bütün bedenin düzelmesiyle ilişkilendirilir.
Yeryüzü ve kâinat, insan bedeninin maddesel varoluşunu meydana getirir. İnsan bedeni, duyuları ve duygularıyla bu varoluşu algılar; düşüncesiyle tanır, adlandırır ve anlamlandırır. Bu anlamlandırma sürecinin düşünce ekollerine, inanç sistemlerine ve bilgi geleneklerine dönüşmesi ise insanlığın oluşturduğu kültür dünyasıdır.
Her yeni gelen insan, kendisinden önce oluşmuş bu temeller üzerinde hareket eder. İnsanlığın biriktirdiği bilgi ve deneyimleri referans alarak dünyayı tanır, anlamlandırır ve hakikati kendi varoluşunda yeniden yüklenir. Ancak devraldığı bilgiyi olduğu gibi tekrarlamaz; kendi deneyimi, idraki ve eylemleriyle yeniden işler. Böylece hakikat, kuşaktan kuşağa aktarılan bir birikim olduğu kadar, her insanın yaşamında yeniden yürütülen bir oluş sürecine dönüşür.
Ne mutlu yolu buraya düşenlere, ne mutlu bu yolun yolcusu olanlara…