İnsan dünyayı önce yaşar, sonra anlamlandırır. Gök ile yer, yaşam ile ölüm, doğum ile yeniden oluş arasındaki bağları kavrar; inancını, düşüncesini ve varoluş anlayışını biçimlendirir. Bu kavrayış bazen söz olur, bazen bir motif, bazen de taşın ve rengin oluşturduğu bir sahneye dönüşür. Hâl ve kelam olarak yaşayan insanın bu yaşamını geleceğe aktarmasının bir yönünün de sembolizm; yani halı ve kilime dönüşmesi olarak ele alınmaktadır.

Antik çağlarda her genç kız bir halı dokur. O halı, yalnızca bir zanaat ürünü değil; onun yaşamının bir kuşaklık sürecini taşıyan canlı bir belgedir. Geçmişten aldığı birikimi kendi ellerinde yaşayarak geleceğe aktarır. Böylece dokuma, bireysel bir eylemin ötesine geçerek nesiller arası bir hafıza ve süreklilik bağına dönüşür.

Kültürün yaratıcısı ve taşıyıcısı olan kadın, ipliği rastgele bir araya getirmez. Döneminin inancını, dünya algısının bir yönünü renkleri, motifleri ve sınırları belirli bir düzen içinde dile getirir.

Dokumanın bütünü, tek tek motiflerin toplamından fazladır. Merkez, çevre ve bordür arasındaki ilişki, yüzeyin nasıl kurgulandığını gösterir. Gerek Pazırık Halısı, ardılı olan diğer halılar merkezî alanı ve figürlü bordürleriyle bu düzenin erken örneklerinden biridir. Kilimlerde de bu figürler başka bir formda izlenmektedir.

Zeugma Antik Kentinden elde edilen Mozaikte de taşlar, renkler ve figürler bir plana göre yerleştirilir. Mitolojik sahneler ve sembolleri figürler bu yüzeyde bir anlatı kurar. Halı ve kilimde motiflerle oluşturulan düzen ile mozaikte figürlerle kurulan kompozisyon, düşüncenin biçime dönüşmesinin farklı yollarıdır. Malzeme değişir; yüzeyi düzenleyen insan zihni görünür hâle gelir.

Halı, kilim ve mozaik, evlerin iç mekânında kullanılmasa insanın iç dünyasını ve dış dünyayı nasıl algıladığını gösterir. İnancını, zevkini, algısını, korkularını ve umutlarını taşıyan bu yüzeyler, bireyin ve toplumun dünya görüşünün somut izleridir.

Bu nedenle onları birbirinden kopuk sanat ürünleri olarak görmek yerine, aralarındaki kompozisyon ilişkilerini ve ortak görsel ilkeleri araştırmak gerekir. Bunlar, soyut geometrik sembollerden mitolojiye, günlük yaşam sahnelerine uzanan varoluşun algısı ve ifadesi olan resimli anlatılar olarak okunmalıdır. Bu kompozisyonlar insan duygu ve düşüncesinden, yaşamından ayrı düşünülemez.

Bugün Rusya’daki Hermitage Müzesinde bulunan M.Ö 4 yüzlü yıllara tarihli İskit kültürüne ait Pazırık halısındaki düzen ile Helenistik ve Roma Dönemine ait yaklaşık 800 yıllık farklı dönemlerin mozaiklerindeki merkez–çevre–bordür kurgusu karşılaştırıldığında, yalnızca motif benzerlikleri değil, halı ve kilimden mozaiğe değişim ve dönüşüm süreci izlene bildiği gibi inanç ve farklı kültür izleri de okuna bilmektedir. En erken örneği Balkanlarda ve Helenistik dönemde bulunan mozaiklerin kökeni açısından dikkat çekicidir.

Hâl, yaşanan dünyanın insanda bıraktığı izdir; kelâm, bu yaşantının dile gelişidir. Halı ve kilim düşünceyi iplikle, mozaik ise taş ve renkle görünür kılar. Bunları anlamak için parçaları saymak yetmez. Parçaları bir araya getiren düşünceyi, eserin bütününü kuran düzeni ve bu düzenin insanın konumu ve dünya görüşüyle bağını araştırmak gerekir.

İnsan düşündüğünü söyler, yaşadığını dokur, inandığını biçimlendirir. Bir hatıra, bir roman, sararmış bir fotoğraf, bir video ne ise; halı, kilim ve mozaik de hâl ve kelâmın varoluşun tamamından kopan bir kesitin farklı malzemelerde görünür hâle gelmiş ifadeleridir.