Bir operasyon geçirdim. Anestezi öncesinde bilincim açıktı. Düşünüyor, geçmişimle geleceğim arasında bağlantı kuruyor, hayatımı kendi irademle yönlendirdiğimi düşünüyordum. Anestezi verildi ve bilincim kapandı. Yaklaşık iki saat sonra gözlerimi açtığımda yeniden kendimle karşılaştım. Operasyon tamamlanmış, bedenim bu süreyi yaşamıştı. Benim açımdan ise son hatırladığım an ile uyandığım an arasında herhangi bir yaşantı yoktu.
İlk bakışta iki saatlik bir boşluk gibi görünen bu deneyim, beni başka bir soruya götürdü: Ben, kendimin farkında olmadığım sırada neredeydim?
Bedenim oradaydı. Kalbim çalışıyor, hücrelerim yaşamını sürdürüyor, organizmam kendi işleyişini devam ettiriyordu. Fakat kendisini bilen, geçmişini hatırlayan, geleceğini tasarlayan bilinçli benlik faaliyet halinde değildi. Buna rağmen varoluşum kesintiye uğramamıştı. Bilincim yeniden ortaya çıktığında ise önceki yaşantımla bağlantı kurarak kaldığım yerden devam ettim.
Bu deneyim, kendimi yalnızca bilincimle tanımlayamayacağımı düşündürdü. Çünkü bilincim devre dışıyken de varoluşum sürüyordu. Öyleyse bilinç, varoluşun tamamı değil, onun kendisini tanıma ve idrak etme biçimlerinden biri olmalıydı.
İnsanın hayat içindeki konumları da bu düşünceyi anlamak için önemli bir örnek oluşturuyor. Bir insan evlat, baba, eş, dost, araştırmacı veya yurttaş olarak farklı roller üstlenir. Her rol, kendine özgü bir bakış, düşünce ve ifade biçimi oluşturur. İnsan rolüne göre düşünür, konuşur ve hayatı anlamlandırır. Ancak bu rollerin farklı olması, benliğin farklı olduğu anlamına gelmez. Aynı benlik, farklı ilişkiler içinde kendisini farklı biçimlerde ifade eder.
Asıl mesele, insanın bu rollerden herhangi birini hayatın bütünü zannetmesidir. Çünkü her rol, varoluşun yalnızca belirli bir yönünü görünür kılar. Bir rolün içinden bakıldığında diğer yönler gözden kaçabilir. Oysa daha üst bir varoluş ve bakış, bu farklı konumları birbirinden ayırmadan kavrayabilmelidir.
Burada sözünü ettiğim bilinç, yalnızca bireysel benliğin kendi sınırları içindeki farkındalığı değildir. Madde ve mana boyutlarını birlikte kavrayan, görünenle görünmeyeni, bedenle idraki, bireysel yaşantıyla varoluşsal işleyişi aynı bütünlük içinde değerlendiren bir idrak düzeyidir. Buna bilinç ben diyebiliriz.
Bilinç ben, bireysel benliğin ortadan kalkması değil, onun daha geniş bir varoluş bütünlüğü içinde kendisini tanımasıdır. İnsan bu düzeyde rollerini terk etmez; onları kapsar. Çünkü artık kendisini yalnızca bulunduğu konumdan değil, o konumları mümkün kılan varoluşun bütünlüğünden değerlendirmeye başlar.
Kur'an'daki Bakara suresinin 115. ayetinde geçen “Fe-eynemâ tuvellû fe-semme vechullah” ifadesi bu düşünceye farklı bir kapı açıyor: Nereye dönerseniz Allah'ın vechi oradadır.
Bu ifadeyi, farklı yönelişlerin ardındaki ilahî birliğe işaret eden bir hakikat olarak okuyorum. Yönler, görünümler ve roller farklıdır; fakat varoluşun dayandığı hakikat parçalanmış değildir. İnsan hangi yönden bakarsa baksın, karşılaştığı çokluk aynı bütünün içindedir. Burada mesele, insanın kendi benliğini Allah ile özdeşleştirmesi değil, bireysel bakışının sınırlarını aşarak varoluştaki birliği idrak etmesidir.
Peki, geleceği programlayan kimdir? Kendi kararlarıyla hayatını yönlendirdiğini düşünen bireysel benlik mi, yoksa bu benliğin de içinde bulunduğu daha kapsamlı varoluşsal işleyiş mi?
İnsan düşünür, karar verir, yönelir ve geleceğe ilişkin tasarımlar yapar. Fakat bütün bu faaliyetleri mümkün kılan yaşam düzeni, onun bilinçli iradesinden çok daha geniştir. Anestezi deneyimim bunu yeniden düşünmeme neden oldu. Benim bilincim sustuğunda varoluş susmamıştı. Bilincim yeniden ortaya çıktığında da varoluş yeniden başlamamıştı.
Belki de insanın kendisini aşması, yeni bir kimlik edinmesi değil, kendi benliğini meydana getiren varoluşun kapsamını idrak etmesidir. Böylece insan, hayatın yalnızca bir rolünden konuşan değil, farklı rollerin madde ve mana boyutlarını birlikte kavrayabilen bir bilinç düzeyine yönelir.
Belki de benlik, varoluşun kendisini tanıdığı bir penceredir. Pencerenin yeri ve yönü değişebilir; fakat görünen hayatın ardındaki bütünlük değişmez. İnsanın aradığı hakikat, o pencereden bakmakla yetinmeyip varoluşun bütününü idrak edebildiği yerde başlar.