İnsan dünyaya hangi dinin mensubu olarak gelir? Henüz anne babasının inancını, toplumunun kültürünü tanımayan çocuk, yaratılışının hangi hakikatini taşır?

Kur'an'ın Rum suresi 30. ayetinde işaret edilen fıtrat, insanın yaratılışındaki özdür. Hz. Muhammed'in her doğanın fıtrat üzere doğduğunu, sonra anne babasının onu şekillendirdiğini bildiren hadisi de bunu tamamlar. Klasik yorumcular bu hadisi genellikle tevhid eğilimi olarak okumuştur; fıtratı evrensel ahlakın zemini sayan okuma ise modern bir yorumdur. Her hâlinde insan fıtratla doğar, dinî kimliğini ailesinden ve toplumundan öğrenir.

Öyleyse İslam'ı yalnızca tarih boyunca oluşmuş geleneklerin, mezheplerin ve ritüellerin toplamına indirgemek mümkün müdür? İslam'ı insanın varoluşla kurduğu ilişki, yaratılışına uygun yaşama ve hayatı barış içinde sürdürme anlayışı olarak da düşünmek gerekmez mi?

Yahudilik ve Hıristiyanlık, ortaya çıktıkları tarihsel ve toplumsal koşullar içinde şekillenmiş geleneklerdir. Kur'an, önceki peygamberleri ve vahiyleri tanırken insanların mesajları zaman içinde yorumlayışını ve değiştirişini de ele alır. Hz. Muhammed aracılığıyla gelen vahiy bu birikime yeni bir yön kazandırmıştır. Ancak aradan yaklaşık 1400 yıl geçmiş; Müslümanlık da kendi kurumlarını, mezheplerini, hukuk anlayışlarını ve geleneklerini oluşturmuştur.

Önceki dinlerin tarih içinde oluşmuş geleneklerini eleştirirken Müslümanlığın tarihsel oluşumunu sorgulamadan kabul edebilir miyiz? Bir zamanlar katılaşmış geleneklere karşı yeni bir vahiy gelmişse, bugün de Müslümanlık adına oluşmuş kalıpları sorgulamak gerekmez mi? Bu sorgulama yalnızca yorum katmanına değil, vahyin kendi tarihsel bağlamına da yönelmelidir; aksi hâlde simetri yarım kalır.

Yeni bir peygamber gelmeyeceğine göre, vahyin anlamını her çağda akıl ve bilimle yeniden açmak insanın sorumluluğudur. Bu, ilahi iradenin özünü koruyup tarihsel uygulama biçimlerini bağlama bağlamak anlamına gelir. Ama burada bir sınır vardır: "Vahyin tarihsel bağlamı" ile "ilahi irade" arasındaki çizgiyi kimin, hangi ölçütle çizeceği sorusu açık kalır. Bu çizgi keyfî çizilirse, ilahi irade adına insan yorumu yine vahyin önüne geçer — bu kez ters yönden.

Dondurulmuş bir din anlayışı, geçmişin yorumlarını değişmez hakikatler olarak sunar; böylece vahyin önüne insan yorumları geçer. Oysa esas alınması gereken, tarihsel yorumlar değil, Kur'an'ın temel ilkeleri ve insanın akıl, bilgi ve bilim yoluyla hakikati araştırma sorumluluğudur.

Gerçek İslam'ın temelinde aklını kullanmak, ilim ve fen vardır. Kadın erkek ayrımı olmaksızın öğrenmek, araştırmak, sorgulamak insanın sorumluluğudur. Buradaki ilim yalnızca din ilmi değil; insanı, doğayı, evreni ve toplumu anlamaya yönelik bütün bilgi alanlarıdır.

Komşusu açken tok yatmamaktır. Kendisi için istediğini başkası için de istemektir. Adalettir, liyakattır, hakkı gözetmektir. Yalan söylememek, emanete ihanet etmemek, güvenilir insan olmaktır. Başkasının inancına, düşüncesine ve yaşam hakkına saygı göstermektir. Bunlar yalnızca bireysel erdemler değil, sosyal hukuk devletinin de temel değerleridir. Ancak bu değerlerin fıtrattan doğduğunu söylemek, kurumsal güvencelerini de fıtrattan türetmek anlamına gelmez; fıtrat ahlaki zemini hazırlar, kurumlar tarihsel ve siyasi tercihlerin ürünüdür.

Fıtratın bir gereği de farklılığı kabul etmektir. Her insanın kendisi gibi düşünmesini, inanmasını istemek varoluşun çeşitliliğine karşı çıkmaktır. Başkasını kendi düşüncesine göre biçimlendirmeye çalışmak insanın özgürlüğünü yok saymaktır. Farklılıkları ortadan kaldırmayı amaçlayan bu dayatmacı ve totaliter eğilim, insanın varoluşunu hiçe sayar. Oysa insanın kendi varlığını özgürce gerçekleştirme hakkı kadar, başkasının farklı olma hakkını tanıma sorumluluğu da vardır. Kapsayıcılığın da bir sınırı vardır: kapsayıcılığı ortadan kaldırmayı amaçlayan tutumlara hoşgörü, hoşgörüsüzlüğe teslim olmak demektir.

Toplumda gerçek İslam'ın ne olduğu konusunda farklı yaklaşımlar var. Bir kesim bu değerlerin İslam olmadığını söylüyor; bir başkası şeriat geldiğinde gerçek İslam'ın yaşanacağını savunuyor. Peki şeriat denildiğinde neyi kastediyoruz? İlahi iradeyi mi, yoksa tarih boyunca bu irade adına oluşturulmuş hukuk düzenlerini mi?

Şeriat, ilahi iradeye ve doğru yola ilişkin dinî bir anlam taşır. Fakat tarih boyunca şeriat adına uygulanan hukuk yalnızca vahiyden ibaret değildir. Fıkıh; Kur'an ve sünnetin yanı sıra dönemin örfünden, toplumsal ilişkilerinden ve farklı medeniyetlerin birikiminden etkilenmiştir. Roma-Bizans ve Sasani hukuk gelenekleri de çeşitli bölgelerdeki uygulamalarda etkili olmuştur. Dolayısıyla tarihsel hukuk uygulamalarını değişmez ilahi hükümler saymak, beşerî yorumla ilahi iradeyi birbirine karıştırmaktır.

İnsan yorumunu Allah'ın değişmez iradesi olarak sunabilir mi? Bir dönemin koşullarında oluşmuş hukuk anlayışını bütün zamanlar için değişmez kabul etmek mümkün müdür? Din adına oluşturulan her kuralı sorgulanamaz saymak, insan aklını ve iradesini hangi noktaya taşır?

Bu noktada laiklik, sosyal adalet ve özgür düşünce, İslam'ın insan merkezli ahlak anlayışıyla buluşur. Atatürk Cumhuriyeti'nin temelinde yer alan akıl ve bilim, hukuk, eşitlik ve vicdan özgürlüğü de bu ortak zeminde anlam kazanır. Laiklik, inançların özgürce yaşanmasının ve hiçbir inancın devlet gücüyle dayatılmamasının güvencesidir.

Fikri hür, irfanı hür, vicdanı hür insan olmak; kendi aklını başkasına teslim etmemek, bilgiyi inancın karşısına koymamak ve vicdanı hiçbir otoritenin emrine vermemektir.

İnsan inancıyla yaşamını biçimlendirir; yaşadıklarıyla da inancına anlam kazandırır. Fıtratın gereği olan hakikat arayışı, insanın ilimle, adaletle, merhametle ve özgürlükle kurduğu yaşamda karşılık bulur.

Öyleyse gerçek İslam nerede? Onu yalnızca tarihsel hukuk düzenlerinde, dinî otoritelerde veya ritüellerde değil, insanın yaşamında aramak gerekmez mi? Açın doyurulmasında, hakkın sahibine verilmesinde, liyakatin korunmasında, farklı inanç ve düşüncelerin özgürce yaşayabilmesinde...

Bir toplum bunları gerçekleştiriyorsa İslam'ın temel ahlaki değerlerini hayata geçiriyor demektir. Bunları gerçekleştirmeyen bir toplumun kendisine İslam devleti demesi de onu adil yapmaz.

Gerçek İslam, fıtratı idrak etmiş insanın yaşam biçimidir. Hangi rolde olursa olsun, kendini ve varoluşu bilen; içgüdüyle sınırlı kalmayıp bilinç ve sorumluluk taşıyan insandır. Bu fıtratın işaretleri adalet, merhamet, sevgi, saygı ve paylaşımdır; yapıcı ve kapsayıcı bir yaşamdır. Ancak idrak, sorumluluğa dönüşmediği sürece eksik kalır: fıtratı bilmek, onu hayata geçirmekle anlam kazanır.

Belki de bütün bunları bir araya getiren en anlamlı ifade, Atatürk'ün "Yurtta sulh, cihanda sulh" sözüdür. Bu söz, devletler arası barışın yanı sıra insanın kendi varlığıyla ve bütün varoluşla kurduğu ilişkiye de ışık tutar.

İnsan kendisini varoluştan ayrı ve karşıt bir varlık olarak gördüğünde kendi çıkarını, düşüncesini ve inancını merkeze alır; başkasını kendisine benzetmeye yönelir. Oysa bireysel benlik, varoluşsal benliğin dışında değildir. İnsan kendisini bütün varlığın içinde tanıdığında başkasının varlığını da kendi varlığı kadar değerli görür. Kendiyle barışması, başkasıyla ve doğayla barışmasının başlangıcıdır.

Yurtta sulh, bu bilincin toplumsal hayattaki karşılığıdır. Cihanda sulh ise insanın bütün varoluşla kurduğu ilişkinin evrensel ifadesidir.

Gerçek İslam, bireysel benliğin varoluşsal benlikle bütünleşmesidir. İnsanın kendisiyle, toplumla ve evrenle barışık yaşamasıdır. İlimle bilmek, irfanla tanımak, aşkla bütünleşmek ve bunu adaletle, merhametle, özgürlükle hayata geçirmektir.