Ferîdüddîn Attâr’ın Mantıku’t-Tayrı yüzyıllardır “kuşların yolculuğu” olarak okundu. Ancak hikâyeyi dışarıdan izleyen biri bu sembolik kurguyu eksik görür. Çünkü metnin asıl gücü, dışarıdaki efsaneden çok içerideki bilinci konuşturmasındadır.
Kuşların padişaha gitmesi, çoğu yorumda “hakikate yöneliş” olarak ele alınır. Fakat hikâyeyi insan merkezli bir sembolik dille okuduğumuzda tablo değişir: Kuşlar, insanın iç parçalarıdır. Her biri bir eğilim, bir zaaf ya da bir özlemi temsil eder. Yolculuk ise dışarıdaki bir hükümdarı aramak değil; insanın kendi bilincinin aynasına doğru ilerlemesidir.
Simurg’un “otuz kuş” anlamına gelmesi yalnızca edebi bir kelime oyunu değildir. Harflerin kelime oluşturması gibi, dağınık insan yanlarının birleşmesini simgeler. Attâr’ın büyük buluşu buradadır: Hakikat insanın dışında değil, insanın kendi bütünlüğünde açığa çıkar.
Bu noktadan sonra mesele teolojik bir arayış olmaktan çıkar; bilinç felsefesine dönüşür. Çünkü bilinç kelimelerle kendini var eder. Adını koyduğumuz şey, zihinde şekil kazanır. Adını koyamadığımız şey kaybolur. İnsan kelime üreten canlıdır ve anlamı sesle kurar. Sesler hece olur, heceler kelimeye dönüşür, kelime mana üretir. Varlığı tanımlayan bu üretimdir.
Dolayısıyla Attâr’ın hikâyesi, tanrısal olanı gökyüzüne değil, (kaf/kafa dağının ardınds) bilincin derinliğine yerleştiren bir okuma imkânı sunar. Tanrı, dışarıdaki düzenin mimarı olarak değil; insanın anlam kurma yeteneğinde ortaya çıkan bir iç kaynak olarak görünür. Kuşların karşılaştığı padişahın kendileri olması bu yüzdendir: Bilincin merkezine yapılan her yolculuk, insanı yine insana getirir.
Simurg anlatısına bugün yeniden bakmak, hem metafiziğin hem psikolojinin birbirine nasıl yaklaştığını gösteriyor. Attâr’ın kuşları, seslerden başlayıp kelimeye dönüşen insan bilincinin sembolik biçimleridir. Hikâyenin sonunda bulunan şey bir hükümdar değil; insanın kendisidir.
Bugün belki de bu eski metni yeniden okumaya ihtiyaç var. Çünkü hakikat, hâlâ dışarıda aradıkça uzaklaşıyor; içeride duydukça anlaşılır hale geliyor. Kuşların yolculuğu bitmiş değil. Her insan kendi sesinden kendi Simurg’unu yaratmaya devam ediyor.