Aşk, insanın başına gelen bir hâl olmaktan önce, varlığın işleyiş ilkesidir. Varlık durağan değildir; kendinde kalamaz. Açılmak, görünür olmak, çoğalmak ister. Bu isteme bir psikoloji değil, ontolojik (varoluşsal) bir zorunluluktur. İşte bu zorunluluğun adı aşktır. Aşk burada duygu değil, ilk harekettir.
Yaratma, yoktan var etme olarak düşünüldüğünde aşk anlaşılmaz. Asıl yaratma, gizlinin açığa çıkmasıdır. Potansiyelin fiile geçmesi. Varlık, kendi imkânını taşıyamaz hâle geldiğinde taşar. İnsan da bunun için var olmuştur. Bu taşma, aşkın kendisidir. İnsanlığın yürüyüşünde dinlerin, tasavvufun ve bilimin ortaya çıktığı çağda “bilinmek istedim” ifadesi bir mecaz değil, varlığın iç basıncını anlatır. Varlık, bilinmeden duramaz. Aşk, bu duramamanın adıdır.
İnsandaki aşk, bu kozmik hareketin bilinç kazanmış hâlidir. İnsan âşık olduğunda sadece birine yönelmez; yeni bir şey üretir. Dil değişir, anlam derinleşir, dünya yeniden kurulur. Şiir, düşünce, fedakârlık, hatta isyan… Bunların hepsi aşkın yaratıcı etkileridir. Aşk, mevcut hâle razı olmaz. Olduğunu yeterli bulmaz. Bu yüzden aşk, koruyucu değil kurucudur.
Bu noktada aşk acı verir, çünkü yaratma sancılıdır. Doğum sancısız olmaz. Benliğin çözülmesi, eski anlamların yanması, güvenli alanların kaybı… Bunlar aşkın yan etkileri değil, işleyiş biçimidir. Aşk yakar çünkü yeni olan, eskisi yanmadan ortaya çıkamaz. Kül olmadan doğum olmaz.
Allah aşkı bu yaratıcı çizginin en uç noktasıdır. Burada insan, yaratıcı kudrete ortak olmaz ama onun geçiş alanı hâline gelir. Benliğin incelmesi bu yüzden zorunludur. Kalın bir benlik, kudreti tutar; ince benlik geçirir. “Kul” olmak, küçülmek değil, aradan çekilmektir. Aşk burada bir yaşantı olmaktan çıkar, var edip iş gören bir güç olur.
Bu yüzden Allah aşkı bir istek olarak dile gelmez. İstek, hâlâ özneyi merkezde tutar. Oysa yaratıcı kudret merkez kabul etmez. İnsan susar, talep düşer, hesap yanar. Geriye sadece akış kalır. Aşk burada konuşmaz; oldurur.
Sonuçta aşk, insanı mutlu etmek için yoktur. Aşk, varlığı sürdürmek içindir. Varlık, aşk sayesinde donaraktan kurtulur. İnsan da aşk sayesinde sadece yaşayan bir canlı olmaktan çıkıp anlam taşıyan bir varlık hâline gelir. Aşk olmazsa hayat devam eder ama varlık derinleşmez.
Bu yüzden aşk bir süs değil, bir lüks hiç değil.
Aşk, varlığın kendini yeniden kurma kudretidir.
İnsandan geçer, dünyayı değiştirir.