Kur’an’da rızık, insanın hayatla kurduğu ilişkinin ana eksenidir. Ne sadece sofraya indirgenir ne de soyut bir metafor olarak bırakılır. Rızık, hayatın insana insanın da hayata akmasıdır. Bu akış bazen ekmek/gıda olur, bazen duygu, bazen bilgi, bazen sevgi, bazen de insanın omzuna binen ağır bir yük.
Bu yüzden Kur’an rızkı sürekli bilme, şükür, çalışma, imtihan ve nimet bağlamlarıyla birlikte anar. Çünkü rızık bir sonuç değil, gayesi belirtilen bir süreçtir.
Başlangıçta hayat bahşedilir. Sonra dünyanın içine doğar ve karşılıksız rızık verilir. Artık kendi ve içinde bulunduğu şartlarda var olma başlamıştır.
Aile, çağ, beden, mizaç, karşılaştığı insanlar… Bunların hiçbiri talep edilerek alınmaz. İnsan verilen hayatı neye dönüştürecek? Toplumsalda yaşayıp kaybedenlerden mi olacak yoksa geldiği kaynağa dönerek varoluşa mı karışacak?
Toplumsallık toplu yaşamın dağılmış hali olduğu bilinciyle Allah’a kulluk şerefi ile mi yaşayacak yoksa verilen rızıklara nankörlük mü edecek?
Zümer suresi 52. Ayette Bilmezler mi ki Allah, bütün kâinatı sıfatlarıyla yayıp döşeyendir. İsteyen kimseler için hakikatlere ulaşmak ve O’nun varoluştaki takdir sahibi olduğunu anlamak vardır. Muhakkak ki işte bunların içinde inanan kimseler için işaretler vardır buyurmuştur.
Bu bağlamda da “İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır” diyerek yönü devreye sokar.
Yani rızık verilmiştir ama neye dönüşeceği verilmemiştir.
Tam bu noktada bilgi sahneye çıkar. İlim –
Bilgi, Kur’an’da rızkın en rafine hâlidir.
Ama bilgi, “dilediğime veririm” kategorisinde değildir;
“isteyene, yönelene, düşünenlere” açılır. Bilgi de ikiye ayrılır. İçinde yaşadığım şartları bilme, kendini bilme. Bu ikilinin birliğinde doğacak bilinç yoktan yaratılandır.
Kur’an’ın sürekli “düşünmez misiniz, akletmez misiniz” demesi bundandır. Çünkü aynı rızık bir insanda bilgelik üretirken, bir başkasında körlük üretir. Fark rızıkta değil, bakıştadır.
Sonra nimet kavramı gelir. Nimet, rızkın işlenmiş hâlidir. Şükür de burada devreye girer.
Şükür, dil işi değildir. Şükür, doğru kullanımdır.
Rızkı kaynağına uygun bir yönde dolaşıma sokmaktır.
Bu yüzden Kur’an “şükrederseniz artırırım” derken miktar vaadi yapmaz. Bir döngü yasası koyar:
Doğru yönde kullanılan rızık, kapasiteyi genişletir.
Kapasite genişledikçe yeni rızıklar taşınabilir hâle gelir.
Bu döngü doğaldır. Toprak gibi. Yağmur iner, toprak onu alır, işler, dönüştürür, bitki olur, meyve olur, yeniden hayata karışır.
İnsan da böyledir. Hayat suyu ile verilen ömür rızkını ya tüketir ya dönüştürür. Tüketirse döngü kapanır.
Dönüştürürse bereket doğar. İşte bilme, olma ve dönüşme tam burada birleşir:
Bilme verileni anlamaya yönelmektir. Olma anladığını ahlâk ve yön hâline getirmektir. Dönüşme kendinden geçerek, rızkın akışına yeniden katılmaktır.
Kur’an’ın insanı çağırdığı yer burasıdır. Rızkı bilgiye, bilgiyi hikmete, hikmeti hayata dönüştüren bir geçiş noktası olmak. Hz. Muhammed ‘in “ben ilmin şehriyim Ali kapısı, Hz Ali’nin ben noktayım” dediği nokta. Ve insana verilen emanetin de bu olduğu anlaşılmaktadır.
Emin olmak ve emaneti ehline vermek te müminliğin alameti.
