Yaşamın temeli beslenme, barınma ve üremedir. Bu katmanlar karşılandığında beşer dürtüsü hemen devreye girer: “Ben yiyeyim, ben yöneteyim.” Çoğu insan ve topluluk, varoluşunu bu egoist temel üzerine kurar. Bu yanlış bir şey de değildir. Çünkü sahip olmakla değil sahip çıkmakla var olunur.
Güç, imkân, makam veya çıkar eline geçtiğinde doğal akış “kendini öncelemek” yönündedir. İşte insan olmak, tam da bu noktada başlar. İnsan olmak biyolojik bir veri değildir; bilinçli, iradeli ve değer temelli bir inşa sürecidir.
Beşer kişiselliktir. Etten kemikten, dürtüden ibarettir. İnsan ise kendini bilmekle, adaleti tercih etmekle, merhameti yaşamakla, iradeyi kullanmakla ve hakikati aramakla oluşur. Bu beş değer, “ben yiyeyim ben yöneteyim” düzleminde asıl imtihanını verir. Çünkü sistemin kendisi bu dürtüyü ödüllendirir. Güçlü olanın yemesi, yönetenin öncelikle kendini düşünmesi, kolay ve cazip olandır. Bu yüzden insanlık, her an yeniden verilen bir karardır. Dinin “her nefes imtihandasın” dediği, dindarlık yolunda olanların fiillerinin dikkat çekerek dine yazılmasının da nedeni budur. “Çocuk masumdur. Suçu ana babaya yazılır” denilen de budur. Potansiyel ile fiil arasındaki mesafe ne kadar açıksa, beşerlik o kadar baskındır.
Bilinç, bu inşanın temelidir. Durup “Ne yapıyorum, neden yapıyorum?” diye sormaktır. Sürü gibi hareket etmek beşere, sorgulamak ve sorumluluk almak insana aittir. Namaz tam da bu bilinç eğitimidir. Beden ve düşünce olarak günde beş kez dünya işlerinden kopup yönelmek, hesaba durmak, kendimizi yoklamaktır. “Kendini bilen Rabbini bilir” gerçeğinin pratik halidir.
Adalet, çıkarın karşısında hakkı seçebilmektir. “Ben yöneteyim” zihniyeti varken adil kalmak en zor sınavdır. Güçsüzken adalet istemek kolaydır; güç elindeyken adil davranmak ise gerçek insanlıktır. Müslüman Türk toplumunda adalet dairesi fikri, zekât ve yardımlaşma kültürü bu dürtüyü törpüleme çabasıdır. Zekât, “ben yiyeyim” egoizmini “paylaşayım” merhametine çevirme aracıdır.
Merhamet, kontrol edilmiş gücün erdemidir. Ezebilecekken ezmemek, intikam alabilecekken affedebilmektir. Beşer dürtüyle ezer; insan değerle korur. İbadetler, özellikle oruç, bu merhameti besler. Kendimiz aç kaldığımızda başkalarının halini anlama kapasitemizi artırır.
İrade, yapabileceğimiz halde yapmamayı seçmektir. Öfkeliyken susmak, haksız kazanç mümkünken geri durmak, çoğunluk yanlışken yalnız kalabilmek… Namazın disiplini, orucun sabrı bu iradeyi sürekli çalıştırır. “Ben yiyeyim” dürtüsü her an tetikteyken irade, o dürtüye “dur” diyebilen güçtür.
Hakikat sevgisi, yanılabilir olduğunu kabul etmektir. “Ben zaten haklıyım” diyen beşerdir; “ya yanılıyorsam?” diye sorabilen insandır. Bu sevgi, ego tatminini değil gerçeği öncelemeyi gerektirir. İbadet ve muhasebe, kalbi günde binbir kere yoklamayı teşvik eder.
Müslüman Türk toplumu, bu değerleri kendine özgü bir sistem içinde yaşar. Beslenme-barınma-üreme temelinin üzerine namazı, orucu, zekâtı ve ahlakı yerleştirir. İbadetler forma indirgenmediğinde, yani günlük hayata, ilişkilere, ticarete ve yönetime sirayet ettiğinde, “ben yiyeyim ben yöneteyim” dürtüsünü insanlık idealine dönüştürür. Her milletin kendine özgü sistemi, evrensel bu değerleri kendi kültürel diliyle yaşatma çabasıdır. Mükemmellik, o çabada ve samimiyettedir.
İnsanlık, her gün yeniden inşa edilen bir binadır. Temeli beşerî ihtiyaçlar, üst katmanı ise değerlerdir. “Ben yiyeyim ben yöneteyim” her an oradadır; onu aşmak ise bilinçli tercihler, küçük irade gösterileri ve samimi muhasebeyle mümkündür. Ne mutlu, bu inşayı sürdürenlere. Çünkü insan olmak, doğuştan gelen bir ayrıcalık değil, her an ödenen bir bedeldir.
